De oude joodse begraafplaats van Attendorn ligt aan de straat „Am Himmelsberg“ aan de rand van het stadscentrum en is in het desbetreffende kadaster van de stad Attendorn aangemerkt als monument.
De marginale positie van de joden kwam al in vroegere tijden ook in Attendorn tot uiting in de vernederende plek die hun was toegewezen voor de begrafenis van hun doden. Aan de rand van een steil voetpad op de „Himmelsberg“ in de richting van Ennest vonden de joodse begrafenissen plaats. De eerste bewijzen hiervoor dateren uit het jaar 1830. In dat jaar werden Hendel Klein en Schaft Mai begraven.
De koninklijke regering in Arnsberg verleende in 1864 toestemming voor de uitbreiding van de begraafplaats. Voordat de toestemming werd verleend, moest het perceel echter nog aan de joodse gemeente worden overgedragen.
Uit documenten van het stadsarchief van Attendorn, dossier B 254, pagina 229, blijkt: „In Attendorn moet een joodse begraafplaats worden aangelegd. In dit verband vraagt de districtsbestuurder om informatie over de vraag of de begraafplaats een openbare joodse begraafplaats of een privébegraafplaats voor afzonderlijke families moet worden. Verder moet hij weten of er stromend water of bronnen in de buurt zijn.”
Nog in 1928 zou de begraafplaats worden uitgebreid. Het stadsarchief van Attendorn, depot Schützengesellschaft SG 60, pagina 137, vermeldt: „Notulen van de vergadering van het bestuur van de schuttersvereniging in Hotel Kaiserhof; hierbij waren aanwezig kapitein Josef Biecker, Ewald Heiderhoff, Anton Viegener, Josef Teipel, Peter Kampschulte, Robert Hamers, Otto Siepe, Franz Frey, Erich Rodomski, Paul Bettig, Carl Hesse en Felix Stumpf junior. Verzoek van de joodse gemeente om een strook grond op de Himmelsberg te mogen kopen ter uitbreiding van de begraafplaats. Na een uitvoerige bespreking wordt besloten om eerst op een van de komende zondagen een locatiebezoek te houden. Daarna zal het verzoek van de joodse gemeente opnieuw op de agenda van een bestuursvergadering worden geplaatst.”
De laatste begrafenis op de joodse begraafplaats vond in het geheim plaats op 25 juli 1942. Op die dag werd Emil Stern, die vrijwillig een einde aan zijn leven had gemaakt om te ontsnappen aan de deportatie naar Dortmund en van daaruit naar een van de vernietigingskampen, door christelijke vrienden begraven.
Tegenwoordig zijn er op het ongeveer 1.000 m² grote terrein nog 33 graven bewaard gebleven, waarvan twee zonder grafsteen. Sommige inscripties, met name die op de oudere zandstenen grafstenen in het voorste gedeelte, zijn nog maar moeilijk te ontcijferen. Verschillende grafstenen zijn aan beide zijden gegraveerd, in het Duits en het Hebreeuws.
De joodse begraafplaats is tegenwoordig eigendom van de Landesverband der Jüdischen Gemeinden Westfalen-Lippe, gevestigd in Dortmund. In nauwe samenwerking met het begraafplaatsbeheer en de openbare werken van de stad Attendorn wordt de joodse begraafplaats regelmatig en om de beurt onderhouden door de middelbare scholen uit Attendorn.
PARKEREN
De joodse begraafplaats „Am Himmelsberg“ ligt in een doodlopende straat met beperkte parkeermogelijkheden. Bezoekers die met de auto komen, worden aangeraden gebruik te maken van de parkeerplaats „Feuerteich“ tussen de Westwall en de Truchseßgasse. Van daaruit loopt u de Ennester Weg omhoog in de richting van de joodse begraafplaats.
BEGRAAFPLAATSREGELING
- Respecteer alstublieft de rust van de overledenen.
- Laat de kleine steentjes die op de grafstenen zijn gelegd absoluut liggen. Het verwijderen van deze steentjes wordt beschouwd als grafschennis.
- Mannelijke bezoekers dienen een hoofddeksel te dragen.
HERDENKINGSPLAAT OP DE BEGRAAFPLAATS
In augustus 1982 werd op de joodse begraafplaats van Attendorn, in het kader van een kleine herdenkingsbijeenkomst ter gelegenheid van de uitwisseling tussen leerlingen van de gemeente Binyamina in Israël en leerlingen van de twee gymnasia in Attendorn, het Rivius Gymnasium en het St. Ursula Gymnasium een gedenkplaat onthuld ter nagedachtenis aan de leden van de voormalige joodse gemeente. Tijdens de herdenkingsbijeenkomst spraken rabbijn Emil Davidovic en de in Attendorn geboren Gerhard Gabriel Stern uit Jeruzalem de Kaddish-gebeden uit.
De gedenkplaat is, net als de gedenkplaat in het centrum van de stad, ontworpen door de Attendornse beeldhouwer Karl-Josef Hoffmann.
RONDLEIDINGEN:
De joodse begraafplaats is openbaar toegankelijk en kan ook worden bezocht in het kader van de stadsrondleiding „Joods in Attendorn “.
Met de historische joodse begraafplaats, de gedenkplaat ter herdenking van de Pogromnacht in november 1938 en in totaal 14 ‘struikelstenen’ in het stadscentrum zijn er in Attendorn sporen van het ‘joodse leven’, waar de deskundige en auteur Hartmut Hosenfeld de deelnemers met veel Wissen, spannende anekdotes, momenten van bezinning en af en toe een ‘Jiddische grap’ langs leidt.
• Duur: ca. 120 minuten
• Boeking & info: Hartmut Hosenfeld, 02722-7123 of hartmuthosenfeld@t-online.de, of anders Tom Kleine, tel. 0171-1198273 of info@juedisch-in-attendorn.org
• Kosten: 30,00 € voor groepen en schoolklassen. Dit geld wordt doorgestort naar de 'Hupendo-School' in Kangemi, een sloppenwijk van Nairobi (Kenia) met meer dan 100.000 inwoners.
Wandeling
In samenwerking met de SGV-afdeling Attendorn werd in 2018 de Julius-Ursell-Weg geopend. Deze ongeveer 10 kilometer lange eerste joodse themawandelroute in Duitsland werd in het kader van het project „Shalom Attendorn 2018“ aangelegd ter nagedachtenis aan de jood Julius Ursell. Tot aan de machtsovername door de nationaalsocialisten in 1933 was hij als penningmeester en padenbeheerder bij de SGV verantwoordelijk voor de markering van de wandelpaden in Attendorn.
De wandelroute voert langs de voormalige plekken van het joodse leven in het centrum van Attendorn, evenals langs de toeristische trekpleister „BiggeBlick“ naast de SGV-hut boven het Biggesee. De route, de toeristische hoogtepunten, de download van de wandelflyer en de informatie over de afzonderlijke haltes zijn hier te vinden: https://www.juedisch-in-attendorn.org/julius-ursell-weg/streckenverlauf-highlights-infos/
DE BEGRAAFPLAATS IN DE DATABANK EPIDAT
De joodse begraafplaats van Attendorn is in 2021 opgenomen in de EPIDAT-databank van het Salomon Ludwig Steinheim-Instituut voor Duits-joodse geschiedenis aan de Universiteit van Duisburg-Essen: http://www.steinheim-institut.de/cgi-bin/epidat?id=att&lang=de